The aim of this review is to ascertain the osteoporosis risk factors and the knowledge level of women about osteoporosis which were obtained from three studies conducted with women; and submitting these data to the attention of authorities while providing new data to the existing research and data on osteoporosis. 600 women from two health center regions (study I), 170 female teachers from two schools in the same region (study II) and 80 female teachers from a preliminary school (study III) participated in the study. In the first study, while 16.2% of the women had no risk of osteoporosis, 40.8% of them had 1-2, 6.6% of them has 5 or more risk factors. In the second study, there was nobody who had no risk of osteoporosis. While 50.0% of them had 3-4, 44.7% of them had 5 or more risk factors. In the third study, there is nobody who had no risk of osteoporosis. 9.6% of them had 5 or more risk factors. 86.2% of the women in the first study, and 7.5% of teachers in second study had no information about the definition of osteoporosis. The cause of osteoporosis was not known by 34.7% of the women in the first, and 13.6% of the teachers in the second study. The diagnostic methods of osteoporosis were not known by 57.0% of the women in the first and %37.2 of the teachers in the second study. The main information source was television in both studies, health professionals were on the third rank in both groups.The support of visional media is definite on the health education about osteoporosis, but it is thought that the health professionals, who are the main information source, need to be more involved in such education.Key words: Osteoporosis, risk factors, Turkish women
Article in Turkish(Use the link for full-text in Turkish)
GIRIS
Türk toplumu yaslanmaktadir. Yaslanma bireyde fiziksel ve ruhsal yönden gerilemeye neden olan dogal bir süreçtir. Yaslilikta bireyler fiziksel ve ruhsal güçlerini bir daha yerine getiremeyecek sekilde zaman içerisinde kaybetmektedirler (1). Yasli nüfus olarak tanimlanan 65 yas ve üzeri nüfusun toplam nüfusumuz içindeki payi Ikinci Dünya Savasi sonrasi (1945) %3.4 iken (638 866 kisi), 1965’te %4.0, (1 255 656 kisi )1975’te %4,6 (1 855 995 kisi), 1990 yilinda %4.3 (2.417.363 kisi) olmustur. Yapilan tahminlere göre yasli nüfusun toplam nüfus içindeki payi 2010 yilinda %6.0’ya (yaklasik 5 milyon kisi), 2025’te %9.0’a (yaklasik 9 milyon kisi) ulasacaktir (2). Ülkemizde 25 yil sonrasinda yaklasik her on kisiden birisi 65 yas üzerinde olacaktir. Bu degisime paralel olarak kronik-dejeneratif hastaliklarin görülme sikliginda artis vardir ve daha da artmaya devam edecektir. Kronik-dejeneratif hastaliklar süregen karakterli, bireyin yasam kalitesini olumsuz etkileyen, tedavisi ileri uzmanlik gerektiren, komplikasyonlari fatal seyredebilen veya sakatliga yol açabilen, izleme ve tedavileri yüksek maliyetli hastaliklardir. Bu nedenle sagliga ayrilan kaynaklarin sinirliligi dikkate alinirsa kronik hastaliklarin olasi risk faktörlerinin belirlenmesi ve bu faktörleri ortadan kaldirmaya yönelik birincil koruma çalismalarinin, yanisira komplikasyonlar ortaya çikmadan bu hastaliklarin erken tani ve tedavisi özel önem tasimaktadir. Ayrica toplumun kronik hastaliklarin olasi risk faktörlerini bilmesi ve gerekli yasam degisiklikleri ile hastaliklarin ortaya çikmasini önlemek konusunda yeterli bilgiye sahip olmasi gerekmektedir.Kronik hastaliklar içinde degerlendirilen ve kemik metabolizmasi hastaligi olan osteoporoz önemli bir kadin sagligi sorunudur, çünkü bu sorunu yasayanlarin %80’ini kadinlar olusturmaktadir. Dünya Saglik Örgütü (DSÖ) degerlendirmelerine göre osteoporoz dünyadaki postmenopozal dönemdeki kadinlarin %30’unu etkileyen bir saglik sorunudur ve bu sorun kirik olusmasi açisindan belirgin ölçüde risk artisi yaratmaktadir. Öyle ki kadinlar arasinda tüm yasamlari boyunca osteoporoza bagli kirik meydana gelme riski %40’a yakinken, bu risk erkeklerde sadece %13’tür (4).Osteoporoz düsük kemik kitlesi ve kemik dokusunun mikroyapisinin bozulmasi sonucu kemik kirilganliginin ve kirik olasiliginin artmasi ile karakterize yaygin bir iskelet sistemi hastaligidir. Preklinik dönemde hastalik kirik olmaksizin sadece düsük kemik kütlesi ile karakterlidir, bu asemptomatik dönem osteopeni olarak adlandirilir. (Tablo 1).Osteoporoz tanisinda DSÖ ilk kez 1994’te kemik mineral yogunluguna dayanan bir siniflama gelistirmistir. 1996 Dünya Osteoporoz Kongresi’nde (Amsterdam) DSÖ tani kriterleri kullanilarak osteoporoz Dual Enerji X-Ray Absorbsiyometre (DXA) ile elde edilen degerlere ve kirik varligina göre yeniden tanimlanmis ve tüm dünyada bu ortak tanim kullanilmaya baslanmistir. Bu tanima göre genç, saglikli eriskin kadina göre kemik mineral yogunlugunun (BMD) veya kemik mineral içeriginin (BMC) ±1 standart sapma (SD) arasindaki degerlerde olmasi normal olarak degerlendirilirken, BMD veya BMC genç, saglikli eriskine göre –1.0 SD ile –2.5 SD arasinda ise osteopeni (düsük kemik kütlesi) olarak tanimlanmaktadir. BMD veya BMC’nin degeri genç eriskine göre –2.5 SD’dan daha asagida ise osteoporoz olarak degerlendirilirken, BMD veya BMC’nin degerinin genç eriskine göre –2.5 SD’dan daha asagida olmasi ve bir veya birden fazla kirik bulunmasi ise yerlesmis osteoporoz olarak tanimlanmaktadir. DSÖ bir toplumda DXA ile ölçülen kemik mineral yogunluklarinin normal dagilima uymasindan yola çikarak genç, saglikli eriskin kadinlarin kemik mineral densitelerinin ortalamalarini referans almis ve bu siniflamayi gerçeklestirmistir. Bu siniflandirma için kemik mineral yogunlugunun DXA Yöntemi ile ölçülmesi gerekmektedir (5). Olusum nedenine göre osteoporoz, primer ve sekonder osteoporoz olarak ikiye ayrilir. Primer Oosteoporoz ise kendi içinde tip I (post menopozal) ve tip II (senil) osteoporoz olarak iki grupta incelenmektedir. Tüm osteoporoz vakalarinin %95’ini primer osteoporoz vakalari olusturmaktadir (6). Primer ostoeporoz için bilinen risk faktörleri; ileri yas, cinsiyet (kadin), irk (Asya, Kafkas irklari), geç menars, amenore, erken yasta menopoz, nulliparite, düsük beden kitle indeksi, minyon vücut yapisi, aile öyküsü, sigara, alkol ve kafeinli içeceklerin sik-fazla tüketilmesi, diüretikler, antiasitler, heparin ve kortikosteroidler gibi bazi ilaçlarin sürekli kullanilmasi, sedanter yasam, immobilizasyon, yeterli ve dengeli beslenmeme seklinde siralanabilir (3,4,4,5,4,5,6,4,5,6,7,4,5,6,7,8).Bugün dünyanin degisik bölgelerindeki osteoporoz prevalansi ile ilgili bilgiler yetersizdir. Bu konuda yapilan çalismalar bu nedenle hastaneye yatirilan osteoporoza bagli kalça kiriklarina dayanilarak gerçeklestirilmektedir. 1990 yilinda tüm dünyada 1.7 milyon kalça kirigi vakasi hastanelere kabul edilmistir. Kiriklarin cografi dagilimi, insidansin kadinlarda erkeklerden yüksek olmasi, Kafkasya kökenlilerde daha sik görülmesi sebebi ile homojen degildir (9,10).Osteoporoza bagli mortaliteden esas olarak kiriklar sorumludur. Vertebra ve ön kol kiriklari zor iyilesmeleri, vertebra kiriklarinin da çok agrili seyretmesi nedeni ile hastanin yasam kalitesi bozulurken, kalça kiriklarinin özellikle yaslilarda mortalitesinin yüksek oldugu görülmektedir. Öyle ki kalça kirigi olusan hastalardan %12-%20’si bir yil içinde ölmektedir. Chirschilles ve arkadaslarina göre kalça kirigi olan kadinlarin %10’u günlük yasam aktivitelerini gerçeklestirebilmek için baskalarinin yardimina gerek duymakta iken %19’u uzun süreli bakim gereksinmektedir (12).Kaybolan kemigin tekrar yerine konmasi ve komplikasyonlar olustugunda tedavisi zor, pahali ve uzun zaman istemektedir. Sadece Amerika Birlesik Devletleri’nde osteoporoz’a bagli kiriklar için 1995 yilinda 13.8 milyar dolar harcanmistir. (12). Dolayisi ile basta hekimler olmak üzere tüm toplumun hastaligi tanimasi önem tasimaktadir. Olasi risk faktörlerinden degistirilebilecek olanlarin giderilmesi ile hastalik riski azaltilabilecek ve hastaligin toplum içindeki sikliginda düsme saglanabilecektir. Osteoporozlu kisilerin erken tani ve tedavisinin yanisira yasam tarzi düzenlemesi ile osteoporoza bagli agri, postür bozukluklari, özürlülük, kiriklar ve kiriklara bagli ölümler azaltilabilecektir. Osteoporozun komplikasyonlar ortaya çikmadan tani konmasi zor bir hastalik olmasi nedeniyle osteoproz riskini tanimlayacak metodlara ihtiyaç duyulmaktadir. Bu anlamda kullanilan metodlar; Kemik kütlesinin degerlendirilmesi; kemik kaybinin belirlenmesi; risk faktörlerinin klinik olarak saptanmasidir. Osteoporozu tanimlamaya yönelik tetkiklerin en kolayi risk faktörlerinin belirlenmesidir (13). Bu nedenle osteoporoza yol açan risk faktörlerini belirlemek, erken tani koymak ilerlemis bir osteoporozu önlemekten daha etkili daha kolay ve maliyet etkin bir yaklasim olarak degerlendirilmektedir.Asyali olan Türk kadinlari, beyaz irktan gelmeleri, sigara, çay kahve ve kolali içecekleri artan miktarlarda tüketmeleri, yeterli ve dengeli beslenme aliskanliginin olmamasi, sedanter yasam özelliklerine sahip olmalari nedeniyle osteoporoz için risk faktörü olarak degerlendirilen birden fazla faktörü bir arada tasimaktadirlar. Bu nedenle osteoporoz Türk kadinlari için önemli bir halk saglik sorunu haline gelmistir.Bu derlemede 1999 yilinda Hacettepe Üniversitesi Tip Fakültesi Halk Sagligi Anabilim Dali’nda iki saglik ocagi bölgesinde yasayan 40 yas üzeri kadinlar ve Ankara’daki çesitli okullarda çalisan bir grup kadin ögretmen arasinda yapilan ve ardarda gerçeklestirilmis olan üç çalismanin verileri birlikte sunularak bu gruplardaki kadinlarin osteoporoz risk faktörlerinin sikligi ortaya konulmaya çalisilmistir (14,15,15,16). Bu üç arastirmanin ortak amaci arastirmalara katilan kadinlarda osteoporoz ile ilgili oldugu düsünülen bazi risk faktörlerinin boyutunun saptanmasi, bazi sosyodemografik özelliklerinin belirlenmesi ve konu ile ilgili olarak kadinlarin bilgilendirilmesidir. Ayrica iki çalismada ise arastirmaya katilan kadinlarin osteoporoz ile ilgili bazi bilgileri saptanmaya çalisilmistir. Bu derlemenin amaci ise bu ortak amaçlar dogrultusunda yapilmis olan üç arastirmanin bulgularini topluca ilgililerin dikkatine sunmak ve kronik hastaliklar ile ilgili bilgi birikimine katkida bulunmaktir.
