GEREÇ VE YÖNTEM
Bu çalismada HÜTF Halk Sagligi Anabilim Dali’nda gerçeklestirilen biri kesitsel, ikisi tanimlayici üç saha çalismasinin bulgulari bir araya getirilmis ve tartisilmistir. Arastirmalar Mart-Agustos 1999 tarihleri arasinda gerçeklestirilmistir.
BULGULAR VE TARTISMA
Batikent Saglik Ocagi Bölgesi’ndeki arastirmaya (I. arastirma) katilan kadinlarin %56.8’i (341 kadin) 40-49 yas grubunda, %29.0’i 50-59 yas grubunda, %14.2’si ise 60 yas ve üzerindedir (Ortanca yas=48). Okul arastirmalarindaki ögretmenlerin yaslari ise çalisiyor olmalari nedeniyle daha gençtir. Yas dagilimi Gülveren’de (II. arastirma) 23-45 yas arasinda (Ortanca yas=30), Oran’da (III. arastirma) 24-53 arasinda (Ortanca yas=41) degismektedir. I. arastirmadaki kadinlarin %45.5’i ilkokul mezunu iken lise ve üzeri egitim alanlarin yüzdesi sadece %9.1’dir. Okul arastirmalarinda ise ögretmenlerin II. arastirmada %83.7’sinin, III. arastirmada %51.8’inin fakülte mezunu oldugu saptanmistir. Kadinlarin medeni durumlarina bakildiginda ise I. arastirmadaki kadinlarin %87.0’inin halen evli oldugu %1.5’inin hiç evlenmemis oldugu saptanmistir. Ögretmenlerin ise II. arastirmada %87.5’inin evli oldugu saptanirken, %10.0’unun bekar oldugu, III. arastirmada ise %93.5’inin halen evli, %6.0’sinin ise bekar oldugu görülmüstür. I. arastirmada kadinlarin sadece %8.3’ü (50 kadin) çalismaktadir. %70’i ise hiç çalismamistir. Bu durum bu arastirmadaki kadinlarin büyük bölümünün ögrenim düzeylerinin düsük olmasi ile açiklanabilir (Tablo 2).I. arastirmada kadinlarin %5.7’si (34 kadin) hiç gebe kalmamistir. Dogurganlik yasini geçmis olmalari nedeniyle bu kadinlarin osteoporoz açisindan risk tasidiklari söylenebilir (Tablo 3).I. arastirmada kadinlarin %1.3’ünün (8 kadin), II. arastirmada ögretmenlerin %6.2’sinin (5 kadin), III. arastirmada ise %1.2’sinin (2 kadin) vücut kitle indekslerinin %18.5’ten küçük oldugu (çok zayif, ince) saptanmis olup osteoporoz açisindan risk tasidiklari görülmüstür (Tablo 3).I. arastirmada kadinlarin sadece %1.0’inin (6 kadin), II. arastirmada kadin ögretmenlerin %7.5’inin (6 kadin), III. arastirmada ise %11.8’inin (20 kadin) yetersiz kalsiyum aldigi bulunmustur. Bu durum kisi basina düsen süt tüketiminin diger bati ülkelerine göre az olmasina karsin geleneksel Türk mutfaginda yogurt, un tarhanasi, peynir, sütlü tatlilar, ayran gibi kalsiyumdan zengin besinlerin çok tüketilmesi ile açiklanabilir. Ayrica bir Akdeniz ülkesi olmasi nedeniyle sahip oldugu iklim yapisi da kadinlarin kemik metabolizmalari üzerinde olumlu etki yapmaktadir (Tablo 3).Kadinlarin I. arastirmada %39.2’si, kadin ögretmenlerin II. arastirmada %61.2’si (49 kadin), III. arastirmada ise %65.9’u (112 kadin), sigara içmektedirler. I. arastirmada %10.1’inin (61 kadin), II. arastirmada %48.7’sinin (39 kadin), III. arastirmada %50.3’ünün (86 kadin) alkol kullanma öyküsü vardir. Ayrica kadinlarin I. arastirmada %11.9’unun (69 kadin), II. arastirmada %12.5’inin (10 kadin), III. arastirmada %4.2’sinin (7 kadin) günde 10 bardak ve üzeri çay tükettigi, I. arastirmada %0.6’sinin (2 kadin), II. arastirmada %2.5’inin (2 kadin), III. arastirmada ise %8.1’inin (8 kadin), günde 3 fincandan fazla kahve içtigi saptanmistir (Tablo 3). I. arastirmada kadinlarin %57.5’inin (345 kadin), II. arastirmada %69.6’sinin (56 kadin), III. arastirmada ise %68.2’sinin (116 kadin) fiziksel aktivite yapmadiklari bulunmustur. Oysa osteoporoz’dan korunmada herhangi bir yasta baslanan sürekli ve ayni düzeyde yapilan yürüyüs, kosu gibi kemiklere yük bindiren egzersizlerin, postmenopozal dönemde yapilan kuvvet artirici tipteki fizik egzersizin önemli oldugu gösterilmistir. Ayrica fizik egzersiz sahip olunan kemik kütlesindeki kaybin da önüne geçmektedir (6,7). Kadinlarin egzersiz yapmama nedeni olarak çocukluk döneminden baslayarak egzersiz yapma aliskanliginin verilmemesi, spor alanlarinin kisitliligi, ayrica toplumun kültüründe egzersiz kavraminin bulunmamasi olabilir (Tablo 3).Kadinlarin I. arastirmada %10.7’sinin (64 kadin), II. arastirmada %8.7’sinin (7 kadin), III. arastirmada %14.7’sinin (25 kadin) hipertiroidi tanisinin bulundugu görülmüstür. Tiroid hormonunun kemik rezorbsiyonunu artirici etkisi bulundugundan bu kadinlar osteoporoz açisindan risk altindadir. Ayrica I. arastirmada %9.3’ünün (56 kadin), III. arastirmada %1.8’inin (2 kadin) diyabet tanisi aldigi görülmüstür. II. arastirmada diyabet tanisi almis ögretmen yoktur. Insülin hormonunun osteoblastik aktiviteyi artirici ve kemik büyümesi üzerindeki olumlu etkisinden diyabetlilerin faydalanmamasi nedeniyle diyabetli kadinlar osteoporoz riski tasimaktadirlar (Tablo 3).I. arastirmada kadinlarin geçmiste sadece %6.8’inin (41 kadin), III. arastirmada %7.1’inin (12 kadin) 2 aydan uzun süreli yataga bagli kaldigi saptanmistir. II. arastirmada uzun süreli immobilizasyon öyküsü olan ögretmen yoktur. Uzun süreli immobilizasyon osteoporoza zemin hazirlayan bir faktördür. Ayrica osteoporoz açisindan önemli bir bulgu olan minör travma ile olusan kirik, I. arastirmada yasayan kadinlarin %0.5’i (3 kadin), II. arastirmada ögretmenlerin %13.7’si (11 kadin), III. arastirma ise %8.8’i (15 kadin) tarafindan bildirilmistir. Ailede kirik öyküsü kadinlarin I. arastirmada %13.8’inde (83 kadin), II. arastirmada ögretmenlerin %5’inde (4 kadin), III. arastirmada ise %14.7’sinde mevcuttur. Ailede kirik öyküsü osteoporoza yatkinlik açisindan önemli bir risk faktörü olarak degerlendirilmektedir (3,4,4,5,4,5,6) (Tablo 3).Oral kontraseptif kullaniminin osteoporoza bagli kirik riskini azalttigi bilinmektedir. I. arastirmada kadinlarin %30.5’inin (183 kadin), II. arastirmada %21.8’inin (17 kadin), III. arastirmada ise %25.9’unun (44 kadin) gebelikten korunma veya tedavi amaçli oral kontraseptif kullandigi saptanmistir (Tablo 3).Cerrahi, erken (40 yasindan önce) menopozun, 12 aydan uzun süreli laktasyonun osteoporozun ortaya çikisini hizlandirdigi bilinmektedir. I. arastirmada görüsülen kadinlarin 40 yas üzeri olmalari nedeniyle %52.0’si (312 kadin) menopozda oldugunu söylemistir. Kadinlarin %10.1’inin (32 kadin) cerrahi nedeniyle menopoza girdigi saptanmistir. II. arastirmada ögretmenlerin yaslarinin genç olmasi nedeniyle sadece 1 ögretmen menopozdadir. III. arastirmada ise ögretmenlerin %12.5’i (21 kadin) menopozda oldugunu belirtmistir. I. arastirmada kadinlarin %97.5’i (553 kadin) çocuklarini emzirmistir. Çocuklarini emziren kadinlarin %80.8’inin (447 kadin) 12 aydan uzun süre çocuklarini emzirdikleri, %5.7’sinin (34 kadin) hiç gebe kalmadigi saptanmistir. II. arastirmada %63.8’i (51 kadin), III. arastirmada ise %87.1’i (148 kadin) çocuklarini emzirirken, 12 aydan uzun emzirenler II. arastirmada %33.9 (20 kadin), III. arastirmada ise %17.9’dur (18 kadin) (Tablo 3).Tüm bu bulgulara karsilik I. arastirmada kadinlarin sadece %19.7’sinin II. arastirmada 1 kadinin, III. arastirmada ise %7.3’ünün (12 kadin) osteoporoz nedeniyle bir saglik kurumuna basvurmus olduklari belirlenmistir (Tablo 3).Bu bulgulara göre I. arastirmada kadinlarin %16.2’sinin (97 kadin) osteoporoz açisindan hiçbir risk tasimadigi saptanmistir. Kadinlarin %40.8’inin (205 kadin) 1-2, %52.6’sinin (265 kadin) 3-4, %6.6’ sinin (33 kadin) 5 ve üzeri sayida risk faktörüne sahip oldugu saptanmistir. II. arastirmada risk tasimayan ögretmen bulunmamaktadir. Risk faktörlerinin sayisinin dagilimina bakildiginda % 45.1 (36 kadin) 1-2, %45.1’si (36 kadin) 3-4 risk faktörüne, %9.6’si (8 kadin) 5 ve üzeri risk faktörüne sahiptir (Tablo 4). III. arastirmada da osteoporoz açisindan risk tasimayan ögretmen yoktur, ögretmenlerin %5.3’ünün (9 kadin) 1-2, %50.0’sinin (85 kadin) 3-4, %’44.7’sinin (76 kadin) 5 ve üzeri risk faktörüne sahip oldugu görülmektedir. I. arastirmanin aksine II. III. arastirmalarda tasimayan kisi olmamasi, 5 ve üzeri risk faktörü tasiyan kadinlarin sayisinin I. arastirmaya katilan kadinlardan daha fazla olmasi dikkat çekicidir. Ancak bu iki çalismanin da tanimlayici nitelikte olmasi nedeniyle bu durum Ankara’daki tüm ögretmenlere genelenemez. I. arastirmadaki 40 yas ve üzeri kadinlar ile II. arastirmanin yapildigi Gülveren Lisesi ve Ilkögretim Okullarindaki ögretmenlere osteoporoz hakkindaki bilgi düzeylerini saptamak amaciyla bazi sorular yöneltilmistir. Buna göre I. arastirmadaki kadinlarin %86.2’sinin (517 kadin) osteoporoz tanimini bilmedigi saptanmistir. II. arastirmaya katilan ögretmenlerden sadece %7.5’i (6 kadin) bilmemektedir. I. arastirmada osteoporoz için risk grubu olarak degerlendirilen yaslarda olan kadinlarin büyük kismi tarafindan osteoporoz taniminin bilinmemesi düsündürücüdür. Bu durumun nedeni osteoproz ile ilgili bilgilere yazili ve görsel basinda yeterli yer verilmemesi, ayrica bu bölgede görevli saglik personelinin konuya gereken önemi vermemesi olabilir. Ayrica iki grup arasinda osteoprozun tanimini bilme açisindan belirgin bir fark vardir. Bu fark ögretmenlerin ögrenim düzeyinin I. arastirmaya katilan kadinlardan yüksek olmasina baglanmistir. Osteoporozun nedeni I. arastirmadaki kadinlarin %34.7’si (208 kadin) tarafindan bilinmemektedir. II. arastirmaya katilan kadin ögretmenlerin ise %13.6’si (11 kadin) osteoporozun nedenini bilmemektedir. Hastaligin nedeninin bilinmesi korunma önleminin de bilinmesini saglamasi açisindan önemlidir. Ancak iki arastirmanin bulgularina göre Batkent’te daha büyük boyutta olmak üzere çok sayida kadinin osteoporozun nedenini bilmedigi görülmektedir. I. arastirmadaki kadinlarin %57’si (342 kadin) osteoporozun tani metodlarini bilmemektedir. Osteoprozun tanisinin hangi yöntemlerle konuldugunu bilmeyenlerin boyutu II. arastirmada % 37.2’dir (29 kadin). I. arastirmadaki kadinlarin %67.2’si (403 kadin), II. arastirmaya katilan kadin ögretmenlerin %68.5’i (55 kadin) osteoporozun önlenebilir bir hastalik oldugunu bilmektedir. Her iki çalismada da osteoporoz ile ilgili esas bilgi kaynaginin televizyon oldugu saptanmistir (I. arastirma %39.5; II. arastirma %51.3). Saglik personeli osteoporoz ile ilgili bilgi kaynagi olarak her iki grupta da ancak üçüncü sirada belirtilmistir (Tablo 5). Osteoproz ile ilgili olarak yapilacak saglik egitimlerinde görsel medyanin olumlu katkisi açiktir. Ancak esas bilgi kaynagi olmasi gereken kisiler olan saglik personelinin bu konuda daha fazla çaba harcamasi gerektigi düsünülmüstür.
TESEKKÜR
Bu makalede bazi sonuçlari bir arada sunulan üç arastirmanin gerçeklestirilmesinde büyük emegi geçen Int Dr. R.Girgin, Int Dr. H. Ismailko, Int Dr. S. Melek, Int Dr. E. Sahin, Int Dr. A. Zeki, Int Dr. N. Orhan, Int Dr. R.E. Tekin, Int Dr. A. Yazal, Int Dr. I.B. Yildirim, Int Dr. Y. Aydin, Int Dr. I. Çikrikçi, Int Dr. B. Dogu G. Erdem, Int Dr. E. Kutsal’a tesekkür ederiz.
