Osteoporozlu Hastalarda Su İçi Egzersizlerin Yararları

Osteoporoz (OP), artmış kemik kırılganlığı ve kırık riskine yol açan azalmış kemik gücü ile karakterize bir iskelet sistemi hastalığıdır. Kemik kütlesinde azalma ve kemik mikro mimarisinde bozulma ile sonuçlanan anormal bir süreç söz konusudur. Tanı için altın standart dual X-ray absorbsiyometri (DXA) ile kemik mineral yoğunluğunun (KMY) ölçülmesidir. OP’un en önemli klinik sonucu kırık gelişimidir. El bileği, kalça ya da vertebral kırıklar için ömür boyu risk yaklaşık %30-40 arasındadır ve bu oran neredeyse koroner arter hastalığı riskine eşittir (1-3).OP yaşla ilişkili bir hastalıktır ve kadınlar erkeklerden daha fazla etkilenir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) sınıflamasına göre, postmenopozal kadınların %30 kadarında OP gelişmesi beklenmektedir. Yaşlı popülasyonun artmasıyla birlikte OP prevalansının, beraberinde medikal, sosyal ve ekonomik yükünün artması kaçınılmazdır. Bu nedenle OP’un önlenmesi ve tedavisi önemli bir halk sağlığı sorunudur (2,3).OP tedavisi farmakolojik ve non-farmakolojik yöntemlerden oluşmaktadır. Sigarayı bırakma, alkol kullanımından kaçınma, çevre düzenlemesi gibi non-farmakolojik yöntemlerin içerisinde egzersizler de yer alır. Yük bindirici, aerobik ve dirençli egzersizlerin omurga KMY üzerinde etkili olduğu gösterilmiştir (3). Son veriler, OP tedavisinde en etkili egzersiz tiplerinin, femur boynu KMY için progresif dirençli güçlendirme egzersizlerinin; omurga KMY için ise kombine egzersiz programlarının (statik-dinamik yük bindirici, düşük ve yüksek güçlü yük bindirmeyen egzersizlerin kombinasyonları) olduğunu göstermiştir (4).

Su Içi Egzersizler

Su içi egzersizler, kara egzersizlerine alternatif bir yöntemdir. Bunun yaninda “havuz egzersizleri” ve ‘”akuatik egzersizler” terimleri de ayni anlamda kullanilmaktadir. Su içi egzersizler amaca yönelik insa edilmis, uygun isi ve derinlikteki havuzlarda, bireye ve hastaliga özel uygulanir. Bu egzersizlerde suyun hem fiziksel, hem de fizyolojik özelliklerinden faydalanilir. Suyun isinma kapasitesi birçok maddeden yüksektir ve ayni zamanda su iyi bir isi ileticisidir. Su isisinin vücuda iletilmesi ile agrida azalma, spazmda çözülme, eklem hareket açikliklarinda ve eklem esnekliginde artis saglanir (5). Suyun en önemli özelliklerinden biri de “Arsimed Prensibi” ile açiklanan kaldirma kuvvetidir. Suyun kaldirma kuvveti sayesinde eklemlere binen yük azalir ve eklem hareket açikligini artar. Kara egzersizlerine göre daha erken, güvenli ve daha agrisiz rehabilitasyon imkani dogar. Su egzersizleri omurgaya ve diger eklemlere binen yükü azaltarak postural düzeltmelerin daha kolay uygulanmasina olanak verir. Suyun yüzeyindeki gerilim ve su molekülleri arasinda olusan iç sürtünme (viskozite), su direncini olusturur. Su direnci de, suyun ideal bir egzersiz ortami olusturmasina olanak saglar. Hareketin açikligi ve hizi ayarlanarak, erken dönemde güvenli bir güçlendirme saglanabilir. Su içinde hareket etme ile olusan türbülans, propriosepsiyon ve denge reaksiyonlarini uyarir (6-9). Ayrica tedavinin erken dönemlerinde yardimsiz egzersiz yapabilme olanagi, agrida azalma, hareketlerin kolaylasmasi gibi faktörler hastanin uyumunu, basarma inancini ve tedaviye olan güvenini artirir (8).

Su İçi Egzersizler

Su içi egzersizler, kara egzersizlerine alternatif bir yöntemdir. Bunun yanında “havuz egzersizleri” ve ‘”akuatik egzersizler” terimleri de aynı anlamda kullanılmaktadır. Su içi egzersizler amaca yönelik inşa edilmiş, uygun ısı ve derinlikteki havuzlarda, bireye ve hastalığa özel uygulanır. Bu egzersizlerde suyun hem fiziksel, hem de fizyolojik özelliklerinden faydalanılır.Suyun ısınma kapasitesi birçok maddeden yüksektir ve aynı zamanda su iyi bir ısı ileticisidir. Su ısısının vücuda iletilmesi ile ağrıda azalma, spazmda çözülme, eklem hareket açıklıklarında ve eklem esnekliğinde artış sağlanır (5). Suyun en önemli özelliklerinden biri de “Arşimed Prensibi” ile açıklanan kaldırma kuvvetidir. Suyun kaldırma kuvveti sayesinde eklemlere binen yük azalır ve eklem hareket açıklığını artar. Kara egzersizlerine göre daha erken, güvenli ve daha ağrısız rehabilitasyon imkanı doğar. Su egzersizleri omurgaya ve diğer eklemlere binen yükü azaltarak postural düzeltmelerin daha kolay uygulanmasına olanak verir. Suyun yüzeyindeki gerilim ve su molekülleri arasında oluşan iç sürtünme (viskozite), su direncini oluşturur. Su direnci de, suyun ideal bir egzersiz ortamı oluşturmasına olanak sağlar. Hareketin açıklığı ve hızı ayarlanarak, erken dönemde güvenli bir güçlendirme sağlanabilir. Su içinde hareket etme ile oluşan türbülans, propriosepsiyon ve denge reaksiyonlarını uyarır (6-9).Ayrıca tedavinin erken dönemlerinde yardımsız egzersiz yapabilme olanağı, ağrıda azalma, hareketlerin kolaylaşması gibi faktörler hastanın uyumunu, başarma inancını ve tedaviye olan güvenini artırır (8).

Osteoporozlu Hastalarda Su Içi Egzersizlerin Önemi

Su içi egzersizler, kemikler üzerinde yük bindirici etkiyi azalttigi için OP’lu hastalara önerilen klasik egzersizlerden degildir. Su içinde kemik üzerine binen yük potansiyeli genellikle, kemik kütlesini insa etmek ya da korumak için yetersiz sayilir. Ancak, su fizyolojik ve fiziksel özellikleri nedeniyle ideal bir egzersiz ortamidir. Hidrostatik basinç ve viskozite egzersiz boyunca sürtünme ya da direnç saglar. Böylece su, daha fazla fiziksel aktivite olanagi, kinestetik feedback ve güven duygusuyla beraber iskelette güçlenmeye yol açar. Suda egzersiz yaparken yerçekimi gücünün eksikligine ragmen kemikte iyilesme olmasi bu sekilde açiklanabilir (10,11). Günümüzde sinirli sayidaki çalismadan elde edilen veriler, su içi egzersizlerin var olan kemik kütlesinin devami veya yapilanmasi için yeterli uyari sagladigi yönündedir. Su içi egzersiz programina katilan postmenopozal kadinlarda kemik yogunlugunda idame ya da artis egilimi saptanirken, kontrol gruplarinda azalma saptanmistir (12,13). Tolomio ve ark.’nin çalismasinda postmenopozal düsük kemik mineral yogunlugu olan hastalara, yük bindiren ve yük bindirmeyen (su içi egzersiz) kombine egzersiz uygulanmis ve bunlar egzersiz yapmayan kontrol grubu ile karsilastirilmistir. DXA ölçümü (femur boynu T skoru) egzersiz uygulanan grupta istatistiksel olarak anlamli artis göstermistir. Ayrica tedavi sonrasinda kontrol grubunda falangeal ultrasonografi ile ölçülen kemik kalitesinde azalma tespit edilmis, egzersiz grubunda ise saptanmamistir (14). Benzer sekilde Ay ve ark. hem akuatik hem yük bindirici egzersizlerin kalkaneal BUA (Broadband Ultrasound Attenuation)’da artis sagladigini belirtmislerdir (11). Ayni yazarlarin bir diger çalismasinda sedanter postmenopozal kadinlarda akuatik egzersizlerin kemik üzerinde anabolik etki sagladigi görülmüstür (15). OP’lu hastalarda düsme ve buna bagli kirik gelisimi, yüksek mortalite ve morbidite riski yaninda ekonomik yük nedeniyle önemli bir problemdir. Düsmenin önlenmesi için egitim, çevre düzenlenmesi, davranissal modifikasyon ile denge ve kas gücünü gelistiren egzersizler gibi multidisipliner yaklasim gereklidir (16,17). Su ise, düsme korkusunu ve düsmeye bagli incinmeleri azaltan güvenli bir egzersiz ortami saglar. Bazi çalismalar düsme riskini azaltmak için özellikle dengenin iyilestirilmesi istendiginde su içi egzersizlerin de uygun oldugunu belirtmektedir. Arnold ve ark.’nin çalismasinda OP’lu hastalar su içi egzersiz, kara egzersizi ve egzersiz yapmayan grup olarak siniflandirilmistir. Su içi egzersiz grubunda kara egzersiz grubuna göre, geriye tandem (topugun diger ayagin parmaklarina degdirilmesi) yürüyüs sekli ile ölçülen dengede istatistiksel olarak anlamli düzelme saptanmistir (18). Ayrica su içi egzersizlerin denge üzerine etkileri basamak testi ile degerlendirilmis ve kontrol grubuna göre su içi egzersiz grubunda anlamli iyilesme saptanmistir (19,20). OP’a bagli kiriklarin baska bir sonucu da yasam kalitesini olumsuz etkilemesidir (16). Su içi egzersizlerin bir avantaji da yasam kalitesi üzerinde pozitif etki göstermesidir. Su içi egzersizlerin yasam kalitesi üzerine etkisini Kisa Form-36 (SF36) ile degerlendiren bir çalismada, tedavi programi sonrasinda su içi egzersiz grubunda ölçegin tüm alt gruplarinda (20); baska bir çalismada ise fiziksel fonksiyon, canlilik, sosyal fonksiyon ve mental saglik alt ölçeklerinde iyilesme (19) saglamistir. Degerlendirme parametresi olarak OP yasam kalitesi sorgulamasinin (OP QOL) kullanildigi bir baska arastirmada ise su içi egzersiz grubunda egzersiz yapmayan kontrol grubuna göre fark saptanmamistir (18). Su içi egzersizler ayrica depresyon (20), psikolojik iyilik hali (21), esneklik, kardiyovasküler dayaniklilik ve fiziksel fonksiyonel kapasite üzerinde olumlu etki göstermistir (14,15,16,17,18,19,20,21).

Osteoporozlu Hastalarda Su İçi Egzersizlerin Önemi

Su içi egzersizler, kemikler üzerinde yük bindirici etkiyi azalttığı için OP’lu hastalara önerilen klasik egzersizlerden değildir. Su içinde kemik üzerine binen yük potansiyeli genellikle, kemik kütlesini inşa etmek ya da korumak için yetersiz sayılır. Ancak, su fizyolojik ve fiziksel özellikleri nedeniyle ideal bir egzersiz ortamıdır. Hidrostatik basınç ve viskozite egzersiz boyunca sürtünme ya da direnç sağlar. Böylece su, daha fazla fiziksel aktivite olanağı, kinestetik feedback ve güven duygusuyla beraber iskelette güçlenmeye yol açar. Suda egzersiz yaparken yerçekimi gücünün eksikliğine rağmen kemikte iyileşme olması bu şekilde açıklanabilir (10,11).Günümüzde sınırlı sayıdaki çalışmadan elde edilen veriler, su içi egzersizlerin var olan kemik kütlesinin devamı veya yapılanması için yeterli uyarı sağladığı yönündedir. Su içi egzersiz programına katılan postmenopozal kadınlarda kemik yoğunluğunda idame ya da artış eğilimi saptanırken, kontrol gruplarında azalma saptanmıştır (12,13). Tolomio ve ark.’nın çalışmasında postmenopozal düşük kemik mineral yoğunluğu olan hastalara, yük bindiren ve yük bindirmeyen (su içi egzersiz) kombine egzersiz uygulanmış ve bunlar egzersiz yapmayan kontrol grubu ile karşılaştırılmıştır. DXA ölçümü (femur boynu T skoru) egzersiz uygulanan grupta istatistiksel olarak anlamlı artış göstermiştir. Ayrıca tedavi sonrasında kontrol grubunda falangeal ultrasonografi ile ölçülen kemik kalitesinde azalma tespit edilmiş, egzersiz grubunda ise saptanmamıştır (14). Benzer şekilde Ay ve ark. hem akuatik hem yük bindirici egzersizlerin kalkaneal BUA (Broadband Ultrasound Attenuation)’da artış sağladığını belirtmişlerdir (11). Aynı yazarların bir diğer çalışmasında sedanter postmenopozal kadınlarda akuatik egzersizlerin kemik üzerinde anabolik etki sağladığı görülmüştür (15).OP’lu hastalarda düşme ve buna bağlı kırık gelişimi, yüksek mortalite ve morbidite riski yanında ekonomik yük nedeniyle önemli bir problemdir. Düşmenin önlenmesi için eğitim, çevre düzenlenmesi, davranışsal modifikasyon ile denge ve kas gücünü geliştiren egzersizler gibi multidisipliner yaklaşım gereklidir (16,17). Su ise, düşme korkusunu ve düşmeye bağlı incinmeleri azaltan güvenli bir egzersiz ortamı sağlar.Bazı çalışmalar düşme riskini azaltmak için özellikle dengenin iyileştirilmesi istendiğinde su içi egzersizlerin de uygun olduğunu belirtmektedir. Arnold ve ark.’nın çalışmasında OP’lu hastalar su içi egzersiz, kara egzersizi ve egzersiz yapmayan grup olarak sınıflandırılmıştır. Su içi egzersiz grubunda kara egzersiz grubuna göre, geriye tandem (topuğun diğer ayağın parmaklarına değdirilmesi) yürüyüş şekli ile ölçülen dengede istatistiksel olarak anlamlı düzelme saptanmıştır (18). Ayrıca su içi egzersizlerin denge üzerine etkileri basamak testi ile değerlendirilmiş ve kontrol grubuna göre su içi egzersiz grubunda anlamlı iyileşme saptanmıştır (19,20).OP’a bağlı kırıkların başka bir sonucu da yaşam kalitesini olumsuz etkilemesidir (16). Su içi egzersizlerin bir avantajı da yaşam kalitesi üzerinde pozitif etki göstermesidir. Su içi egzersizlerin yaşam kalitesi üzerine etkisini Kısa Form-36 (SF36) ile değerlendiren bir çalışmada, tedavi programı sonrasında su içi egzersiz grubunda ölçeğin tüm alt gruplarında (20); başka bir çalışmada ise fiziksel fonksiyon, canlılık, sosyal fonksiyon ve mental sağlık alt ölçeklerinde iyileşme (19) sağlamıştır. Değerlendirme parametresi olarak OP yaşam kalitesi sorgulamasının (OP QOL) kullanıldığı bir başka araştırmada ise su içi egzersiz grubunda egzersiz yapmayan kontrol grubuna göre fark saptanmamıştır (18).Su içi egzersizler ayrıca depresyon (20), psikolojik iyilik hali (21), esneklik, kardiyovasküler dayanıklılık ve fiziksel fonksiyonel kapasite üzerinde olumlu etki göstermiştir (14,21).

Sonuç

OP için önerilen yük bindirici egzersizler hastada agri ve rahatsizlik yaratabilir. Bu nedenle su ideal bir egzersiz ortami saglamaktadir. Düsme ve buna bagli incinme riskini azaltan, agirliksizlik etkisi ile eklemlere binen yükü azaltip eklem hareket açikligini ve esnekligini arttiran, postural ve denge reaksiyonlarini uyaran, su direnci ile güçlendirme saglayan su içi egzersizler; düsme korkusu, denge bozukluklari, agri ya da motivasyon eksikligi gibi nedenlerle kara egzersizlerini yapmakta zorlanan OP’lu hastalar için uygun seçenektir. Su içi egzersizler bu grup hastada kemik yogunlugunda idame ya da artis egilimi saglamakta, dengeyi iyilestirerek düsme riskini azaltmakta ve yasam kalitesi üzerinde olumlu etki yapmaktadir.

OP için önerilen yük bindirici egzersizler hastada ağrı ve rahatsızlık yaratabilir. Bu nedenle su ideal bir egzersiz ortamı sağlamaktadır. Düşme ve buna bağlı incinme riskini azaltan, ağırlıksızlık etkisi ile eklemlere binen yükü azaltıp eklem hareket açıklığını ve esnekliğini arttıran, postural ve denge reaksiyonlarını uyaran, su direnci ile güçlendirme sağlayan su içi egzersizler; düşme korkusu, denge bozuklukları, ağrı ya da motivasyon eksikliği gibi nedenlerle kara egzersizlerini yapmakta zorlanan OP’lu hastalar için uygun seçenektir. Su içi egzersizler bu grup hastada kemik yoğunluğunda idame ya da artış eğilimi sağlamakta, dengeyi iyileştirerek düşme riskini azaltmakta ve yaşam kalitesi üzerinde olumlu etki yapmaktadır.Yazışma Adresi/Address for Correspondence:Dr. Ümit Seçil Demirdal, Afyon Kocatepe Üniversitesi Tıp Fakültesi, Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Anabilim Dalı, Afyon, TürkiyeTel:+90 272 246 33 33Gsm:+90 530 601 07 43 E-posta:secilbabaoglu@yahoo.comGeliş Tarihi/Received:20.02.2012 Kabul Tarihi/Accepted:11.04.2012